Labsii 240/2013: Haqa Aadaa Keenya Deebisanii Ijaaruu – Tarii Kun Deebii Rakkoo Haqaa Keenyaati Laata?
Barreessaan: [Abukaatoo fi Gorsaa Seeraa Hasen Muhamedhusen]
Guyyaa: December 3 2025 ALA Barreffamee
| M | T | W | T | F | S | S |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||||
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | |
Mata Duree: Seera, Aadaa, fi Haqa Hawaasummaa
Seensa
Yaa saba koo, mee waan tokko wal yaadachiifnu. Yeroo baay’ee dhimmi mana murtii idilee (Regular Courts) yoo ka’u maaltu sammuu keenya dhufa? Beellama dheeraa, baasii abukaatoo, dhiphina, fi yeroo tokko tokko immoo afaan keenyaan dhimma keenya ibsachuu dadhabuu ta’uu mala. Oromoon immoo durumaan "Dubbiin qabbana hin qabne, qoraan qabaa hin qabne" jedha mitiiree?
Kanaafuu, har'a dhimma guddaa tokko isiniif qabadhee dhufeera. Kunis Labsii Manneen Murtii Aadaa Naannoo Oromiyaa Hundeessuu fi Beekamtii Kennuuf Bahe, Labsii Lakkoofsa 240/2013 dha. Labsiin kun maali? Maaliif barbaachise? Akkamittis hojjeta? Deebii gaaffilee kanaa bifa salphaa fi miira namaa tuquun haa ilaallu.
Maaliif Amma? Aadaan Keenya Eessa Dhaqe?
Waggoota dheeraaf sirni haqaa keenya aadaa keenya irraa fagaatee ture. Sirni Gadaa fi duudhaan Oromoo araara buusuu irratti muuxannoo jaarraa lakkoofsise qabu illee, seerri biyyattii garuu mana murtii kizimeetii fi simmintoo jala galee ture.
Labsiin 240/2013 garuu kana jijjiiruuf dhufe. Kaayyoon isaa inni guddaan, Manneen Murtii Aadaa (Customary Courts) seeraan hundeessee, aadaa fi duudhaa uummataatiin wal dhabdee furuudha. Kun injifannoo guddaadha! Maaliif yoo jettan, haqa argachuuf dirqama seera Warra Dhihaa (Western Law) qofa hordofuu hin qabnu waan ta’eef.
Labsiin Kun Maal Of Keessaa Qaba? (Qabxiilee Gurguddoo)
Mee Labsii kana keessaa qabxiilee jireenya keenya guyyaa guyyaa tuqan haa ilaallu:
1. Caasaa fi Gurmaa'insa (The Structure) Labsii 240/2013: Haqa Aadaa Keenya Deebisanii Ijaaruu
Manneen murtii aadaa kun bakka lamatti qoodamu:
- Mana Murtii Aadaa Jalqabaa: Kun ganda hunda keessatti ni hundeeffama. Kana jechuun haqni balbala manaa keenyaa dhufe jechuudha.
- Mana Murtii Aadaa Oldabarfataa (Appeal): Kun immoo sadarkaa Aanaatti argama.
2. Eenyutu Murteessa? (The Elders)
As irratti wanti nama gammachiisu, namni dhimma kee ilaalu abbaa seeraa yunivarsiitii irraa eebbifamee hawaasa hin beekne miti. Jaarsolii Mana Murtii Aadaa warra uummatni filatedha.
- Ulaagaa: Umuriin isaanii waggaa 40-72 ta'uu qaba. Aadaa fi safuu beeku, hawaasa biratti fudhatama qabu, fi Afaan Oromoo sirriitti beeku qabu.
- Dubartoota: Labsiin kun dubartoota hin daganne! Jaarsolii filataman keessaa yoo xiqqaate tokko dubartii ta'uu qabdi. Kun aadaa keenya keessatti iddoo Haadha Siiqqee deebisanii mirkaneessuudha.
3. "Gaaddisa" – Bakka Haqni Itti Kennamu
Manni murtii aadaa kun gamoo ykn biiroo qofa keessatti hin murteessu. "Gaaddisa" mukaa jalattis ta'uu danda'a. Iddoon isaa ifa ta'uu qaba, uummatas kan hirmaachisuudha. Kun miira "Abbummaa" namaa kenna.
4. Labsii 240/2013: Haqa Aadaa Keenya Deebisanii Ijaaruu tiin Dhimmoota Akkamii Ilaalu?
Lakkii, ajjeechaa namaa ykn yakka cimaa asitti hin ilaalan. Aangoon isaanii:
- Dhimma Maatii (Fkn: Wal dhabdee abbaa manaa fi haadha manaa).
- Hariiroo Hawaasaa (Fkn: Dhimma lafaa, daangaa, liqii).
- Yakkoota xixiqqoo (Petty offences).
- Gumaa: Dhimma gumaa fi araaraa irratti aangoo guutuu qabu.
Hubachiisa Guddaa: Dhimmi keessan mana murtii aadaatti akka ilaalamuuf fedhii (consent) keessan ta'uu qaba. Dirqama miti!
Faayidaan Labsii 240/2013: Haqa Aadaa Keenya Deebisanii Ijaaruu Maali? (The Benefits)
Yaa lammii koo, labsiin kun faayidaa gurguddoo kana qaba:
- Afaan Keenya: Dhimmi kee Afaan Oromootiin ilaalama. Afaan hiikaa barbaaduun, "maal jedhe?" jechuun hin jiru.
- Baasii Xiqqaadhaan: Abukaatoo qacaranii qarshii kumaatama fixuu hin gaafatu.
- Yeroo Qusachuu: Beellamni waggaa hin kennamu. Dhimmi ariitiin furamuu danda'a.
- Araara (Restoration): Mana murtii idilee keessatti tokko mo'ata, tokko immoo ni mo'atama. Mana murtii aadaa keessatti garuu Lamaanuu ni mo'atu. Kaayyoon wal-dhabdoota walitti araarsuu fi hariiroo hawaasummaa itti fufsiisuudha.
Hawaasni Maal Gochuu Qaba?
Labsiin waraqaa irra jiru qofti bu'aa hin qabu. Nuti akka hawaasaatti:
- Jaarsolii Dhugaa Filachuu: Namoota loogii irraa bilisa ta'an, dhugaa jaallatan filachuu qabna.
- Deeggarsa Kennuu: Gaaddisa kana kabajuu fi murtii kennames hojiirra oolchuu qabna.
- Aadaa Keenya Guddisuu: Carraa kanatti fayyadamnee seera aadaa keenya isa "Gumaa" fi "Araara" irratti hundaa'e sadarkaa addunyaatti beeksisuu dandeenya.
Xumura
Labsii 240/2013 kun meeshaa guddaa harka keenya gale dha. Sirna haqaa uummata bira gahu, aadaa kabaju, fi baasii hir'isu ijaaruuf carraa banameedha. Mee hundi keenya gahee keenya haa baanu.
Haqni Aadaa, Haqa Dhugaati!
Labsilee MNO asi Bufadhuu
Labsiifi Seeroota Biyya kenyaa website Abukaatoo fi Gorsaa Seera Hasen Mh Firm irraa bufaadhaa
Yaada keessan comment jalatti nuuf qoodaa. Isinitti maal fakkaata? Mana murtii aadaa kana irraa maal eegdu?