Seensa
Oromoon yeroo mammaaku, "Harka wal qabatan, bishaan hin fudhatu," jedha. Kun lafumaa ka'ee kan jedhame miti. Ummanni Oromoo jaarraa hedduuf sirna ittiin wal gargaaru, kan yeroo rakkoo wal cinaa dhaabbatu qaba ture. Sirni kun Buusaa Gonofaa jedhama. Yeroo dhiyoo as immoo, Mootummaan Naannoo Oromiyaa aadaa kana bifa ammayyaatiin deebisee ijaaruuf Labsii Lakkoofsa 244/2014 baasee hojiitti hiikaa jira.
Blogii kana keessatti, Buusaa Gonofaan maal akka ta'e, labsichi maal akka of keessaa qabuufi, hawaasni keenya akkamitti irraa fayyadamaa akka jiru bal'inaan ni ilaalla.
1. Buusaa Gonofaa Jechuun Maali? Bu'ura
Akka Labsii Lak. 244/2014 ibsutti, Buusaa Gonofaa jechuun aadaa walgargaarsa ummataa ta'ee, balaan uumamaa yookiin nam-tolcheen hawaasa irra akka hin geenye ittisuufi, yammuu hawaasni rakkoo hawaas-diinagdeef saaxilame immoo sirna hawaasa deeggaruu, baraaruu, dandamachiisuufi deebisanii dhaabuudha.
Gabaabumatti, inshuraansii hawaasaati jennee fudhachuu ni dandeenya. Garuu inshuraansii maallaqaa qofa osoo hin taane, kan jaalalaa, kan aadaafi kan wal-dhageettii ti.
2. Kaayyoo Labsichaa: Maaliif Barbaachise?
Addunyaan har'aa jijjiirama qilleensaa fi rakkoolee adda addaatiin raafamaa jirti. Kanaaf, aadaa keenya isa ganamaatti deebi'uun dirqama ta'e. Labsiin kun kaayyoowwan gurguddoo armaan gadii qaba:
- Aadaa Wal-gargaarsaa Cimsuu: Duudhaa Oromoo isa "koon koo ti" jedhu sana deebisanii lafa qabsiisuu.
- Dhaloota Quuqama Qabu Uumuu: Dhaloota boru biyya hogganu, kan miira namoomaa qabuufi rakkataa gargaaruu aadeffate uumuu.
- Balaa Ittisuu fi Deebisanii Dhaabuu: Balaan uumamaas ta'e kan nam-tolchee yoo mudate, osoo harka namaa hin eeggatin, humna ofiitiin ka'uu danda'uu.
3. Gurmaa'insa Buusaa Gonofaa
Labsiin kun caaseffama (structure) cimaa ta'e diriursee jira. Kunis sadarkaa gandaa irraa kaasee hanga naannootti diriira.
- Yaa'ii Waliigalaa: Kun qaama ol'aanaa murtee dabarsuudha. Sadarkaa naannootti Pirezidaantii Naannootiin kan durfamu yoo ta'u, godinaa fi aanaattis caasaa mataa isaa qaba.
- Gaaddisa: "Gaaddisa" jechuun qaama hojiiwwan Buusaa Gonofaa ol'aantummaan hogganuudha. Akkuma maqaansaa ibsu, gaaddisa jala hawaasni itti boqotuudha.
- Buusaa Gonofaa Oromiyaa: Kun immoo mana hojii (office) hojii guyyaa guyyaa raawwachiisuudha.
4. Eenyutu Miseensa Ta'uu Danda'a?
Labsiin kun namni kamiyyuu sanyii, amantii, koorniyaa fi ilaalcha siyaasaa osoo hin ilaalatin miseensa ta'uu akka danda'u mirkaneesseera. Ulaagaaleen isaa salphaadha:
- Gulantaa umrii Gaammee fi isaa ol ta'uu.
- Gumaacha (maallaqaan, ainaan ykn beekumsaan) taasisuu danda'uu.
Namoonni dhuunfaa qofa osoo hin taane, dhaabbileen mootummaa, miti-mootummaa fi abbootin qabeenyaas miseensa ta'uu ni danda'u.
5. Gumaata (Contribution) Akkamitti Taasifama?
Buusaa Gonofaan kan ijaaramu harka qalleeyyii irraa kaasee hanga dureeyyiitti hirmaachisuuni. Gumaachi bifa sadiin ta'uu danda'a:
- Maallaqaan: Gumaacha ji'aa ykn waggaa kaffaluun.
- Akaakuun (In-kind): Midhaan, uffata, meeshaalee manaa fi kkf.
- Tajaajilaan: Ogummaa ofiitiin (fakkeenyaaf ogeessi fayyaa tola ooltummaan tajaajiluu, barsiisaan barsiisuu).
6. Faayidaa Isaa Hawaasaaf
Labsii kanaan dura, yeroo hongeen ykn lolaan uumamu, gargaarsa mootummaa ykn dhaabbilee alaa eeggachaa turre. Amma garuu:
- Of Danda'uu: Humni keenya keessa keenya jira. Gosti ofii wal gargaaruun kabaja.
- Saffisaan Dhaqqabuu: Osoo qaamni biraa dhufuu hin eegin, "Gaaddisni" naannoo sana jiru hatattamaan namoota miidhaman bira ga'a.
- Tokkummaa: Walitti dhufeenyi hawaasaa ni cima.
Xumura
Buusaa Gonofaa jechuun har'a qofa osoo hin taane, wabii boruuti. Labsiin 244/2014 aadaa bareedaa kana seeraan deggeree, akka inni dhalootaa dhalootatti darbu taasisee jira. Kanaaf, hundi keenya, dargaggoonni, maanguddoonni, fi abbootin qabeenyaa waamicha aadaa kana fudhannee miseensa ta'uun, gumaacha gochuun fi sirnicha deggeruun dirqama lammummaa fi namoomaa haa baanu.
"Harka wal qabannaan, rakkoon harka kennatti!"